Ρουμί

"Η χειρότερη συνήθειά μου είναι
ότι κουράζομαι τόσο από τον χειμώνα
που γίνομαι βάσανο σ' αυτούς που 'ναι κοντά μου.
Αν δεν είσαι εδώ τίποτα δεν βλασταίνει.
Μου λείπει διαύγεια.Τα λόγια μου
κουβαριάζονται γεμίζουν κόμπους.
Πώς γίνεται να καθαρίσεις βρώμικο νερό;
Στείλε το πίσω στο ποτάμι.
Πώς γίνεται να καθαρίσεις κακές συνήθειες;
Στείλε με πίσω σε σένα.
Όταν το νερό πέφτει στης συνήθειας τη δίνη
σκάψε λαγούμι να βγεις στη θάλασσα.
Υπάρχει φάρμακο
που δίνεται μόνο σ' όσους πονούνε τόσο
που δεν μπορούν να ελπίζουν.
Όσοι ελπίζουν θα βγουν ταπεινωμένοι αν το μάθουν.
Κοίτα προσεκτικά το φίλο π' αγαπάς όσο μπορείς
είτε σε σένα έρχεται είτε από σένα φεύγει."

Τι καλά το λέει τ αηδόνι

Τι καλά το λέει τ αηδόνι ( παραδοσιακό της Ηπείρου )

Που σουν εψές λεβέντη μου
κι αντιπροψές καλέ μου
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

Εψές ήμουν στους ουρανούς
κι αντιπροψές στους Άγιους
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

Τον Άγγελό μου φίλευα
και τον Χριστό κερνούσα
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

Και την κυρά την Παναγιά
την επαρακαλούσα
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

Για να μου δώσει τα κλειδιά
κλειδιά του Παραδείσου
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

Ν ανοίξω τον Παράδεισο
να μπω να σεργιανίσω
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

Να δω που κάθονται οι φτωχοί
που κάθονται οι αρχοντάδες
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

Στον ίσκιο κάθονται οι φτωχοί
στον ήλιο οι αρχοντάδες
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

και τους φτωχούς παρακαλούν
και τους παρακαλούνε
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

Δώστε φτωχοί τον ίσκιο σας
και πάρτε τα φλουριά μας
τι καλά το λέει τ αηδόνι.

"Στην ουσία ακτινοβολούμε τις σχέσεις μας"

Συνέντευξη του Δημήτρη Αποστολάκη

Τι πρόκειται να παρακολουθήσουμε σε αυτό το live στις 16/12 στο Fuzz;

Είμαστε, στην ουσία, τρεις συλλογικότητες, οι Χαΐνηδες, οι Mode Plagal και η ομάδα χορού και ακροβασίας «Κι όμως κινείται». Τρεις αδιάφθορες μακροχρόνιες συλλογικότητες, που έχουμε συνεργαστεί στο παρελθόν, αλλά τώρα νομίζω ότι είναι η καλύτερη στιγμή αυτή της συνύπαρξης, γιατί σε εποχές κρίσης οι άνθρωποι συνασπίζονται. Αυτό, όμως, δεν γίνεται ως δια μαγείας. Με τα παιδιά έχουμε συνεργαστεί και στην παράσταση «Η κάθοδος των σαλτιμπάγκων». Με όλα αυτά τα παιδιά. Αλλά και δισκογραφικά με τους Mode Plagal στον διπλό δίσκο από αυτή την παράσταση, τους Σαλτιμπάγκους και στον δίσκο που κυκλοφόρησε πρόσφατα, τα «Αγροτοκτηνοτροφικά και μικροπολιτικά». Η παράσταση, που θα παρουσιάσουμε στις 16 του μηνός στο Fuzz, είναι ένα σταυροδρόμι ηχοχρωμάτων, μουσικών, πολιτισμικών ρευμάτων και ρυθμών. Αιωρείται από τον κρητικό ήχο και φτάνει μέχρι τις ροκ εξάρσεις. Από το βαλκανικό πανηγύρι μέχρι τις jazz παραπομπές. Από το χορό μέχρι τα ακροβατικά εδάφους και εναέρια. Επίσης διανθίζεται όλο το πρόγραμμα με στιγμές ποίησης, από το Λόρκα έως το Σούφι. Η παράσταση που λέγεται «Θεοί και δαίμονες» ασχολείται πραγματικά με τον κατοπτρισμό Θεών και δαιμόνων πάνω στις αντιλήψεις των ανθρώπων για τη ροή του χρόνου. Αν η ζωή μας είναι μια σύνθεση αντιλήψεων του χρόνου, για παράδειγμα του κυκλικού ή του γραμμικού χρόνου, τότε αυτό αφορά στη ζωή μας. Αφορά στην ιστορική καταβολή μας μέχρι το μακρινό μας μέλλον. Οπότε λοιπόν η έρευνα αυτών των παιδιών επικεντρώθηκε σε αυτό το θέμα και αυτό το σπόρο της παράστασης παρουσιάζουμε και για αυτό προκαλούμε και προσκαλούμε τον κόσμο. Γιατί είναι μία και μοναδική η παράσταση.

Αυτή η διάκριση του χρόνου, σε κυκλικό και γραμμικό, που μόλις ανέφερες, μου θυμίζει κάτι πολύ ενδιαφέρον που είχα διαβάσει στο πρώτο έτος της σχολής για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τη μουσική μια φυλή κάπου στο Μπαλί. Πιο συγκεκριμένα, η φυλή αυτή δεν καταγράφει και δεν ηχογραφεί τις μουσικές της.
Μα έτσι ήταν και πριν από τον 20ο αιώνα.

Αυτοί συνεχίζουν ακόμα να παίζουν μουσική, η οποία είναι αλληλεπιδραστική με το κοινό, που επιδοκιμάζει ή αποδοκιμάζει το έργο, αλλά ποτέ δεν καταγράφουν το έργο αυτό, επειδή έχουν μια κυκλική αντίληψη για το χρόνο. Κάποια στιγμή ένα έργο, ένα κομμάτι, μπορεί να ξεχαστεί, αλλά πιστεύουν ότι θα το ξαναβρούν μπροστά τους γιατί όλα είναι ένας κύκλος και θα ξαναπεράσουν από το ίδιο σημείο.
Ακριβώς. Θέλω να σου πω ότι τα πράγματα δεν είναι μακριά από ό,τι συνέβαινε τα προηγούμενα χρόνια στην Ελλάδα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, από την προσωπική μου εμπειρία, που δεν είμαι και τόσο παλιός: στο χωριό μεγάλωσα και άρχισα να μαθαίνω μουσική ακούγοντας το λυράρη στα πανηγύρια γιατί δεν είχα ούτε ένα κασσετοφωνάκι, ούτε άλλο μέσο αναπαραγωγής. Φυσικά, λοιπόν, ο κάθε μουσικός «έπιανε» μέσα από την επιδοκιμασία μιας παρέας ανθρώπων. Ήταν διαδραστική δηλαδή η μουσική. Αλλά αν το πάρεις και παλιότερα, μια και πιάσαμε αυτό το θέμα, από την εποχή των Ομηρίδων κι ένθεν, ο κάθε μουσικός αναπαράγει ένα ολόκληρο σύμπαν, μια ολόκληρη κοσμογονία. Ακόμα και η Θεογονία του Ησιόδου είναι γραμμένη σε στίχους, είναι τραγούδι. Ή το αρχαίο δράμα είναι τραγούδι επίσης. Σε εμάς ο κυκλικός χρόνος μπλέκεται με το γραμμικό. Ο Χριστός, για παράδειγμα, και όλες οι θρησκευτικές πράξεις δεν υπακούουν σε γραμμικό χρόνο. Υπακούουν σε κυκλικό. Κάθε Δεκέμβρη ο Χριστός γεννιέται και κάθε Πάσχα πεθαίνει κ.ο.κ. Η ειδική θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν δημοσιεύτηκε πολύ αργότερα, το 1905. Αν πάμε λοιπόν στο κέντρο της λειτουργικής φύσης του καλλιτέχνη είναι αυτό που οι Λατίνοι ονομάζουν vates, που αντιστοιχεί στον ποιητή αλλά και το μάντη. Γιατί όποιος μπορεί να ιστορήσει, λογικά ή συναισθηματικά ή με οποιοδήποτε άλλο τρόπο κατανόησης, τον κόσμο, μπορεί να προβλέψει τα πάντα μετά. Και στην ουσία ο καλλιτέχνης δεν είναι αυτό που – κατά τη γνώμη μου εσφαλμένα – όρισε το σταρ σύστεμ. Το έργο του καλλιτέχνη είναι «δια χειρός» του, δεν είναι δικό του. Είναι του συλλογικού ασυνειδήτου, είναι πολλών ιστορικών στιγμών, είναι πολλών γενεών. Στην ουσία δηλαδή η υπογραφή μας κάτω από τα έργα πρέπει να είναι «δια χειρός».

Καταλαβαίνω τι εννοείς. Ένα πράγμα που θέλω να σε ρωτήσω έχει να κάνει με το επίπεδο του δημιουργού και του καλλιτέχνη. Πόσο καλλιεργημένος, μορφωμένος πρέπει να είναι ένας δημιουργός; Πόσο «ψαγμένος» πρέπει να είναι για να φιλτράρει όλες τις πληροφορίες και τα ερεθίσματα, προκειμένου να παράξει ένα καλλιτεχνικό έργο;
Στην ουσία ακτινοβολούμε τις σχέσεις μας. Καταρχήν ένας άνθρωπος πρέπει να πάει με καθαρή πρόθεση όπου κι αν πάει. Το ρήμα «πηγαίνω» με την έννοια του εξελίσσομαι, μαθαίνω και με καλή πρόθεση. Για τα υπόλοιπα δεν έχει να φροντίσει τίποτα. Η μόρφωση θα του έρθει αν δεν ξεχάσει ποτέ ότι σε οποιοδήποτε σημείο χάρηκε στη ζωή του ήταν σημείο εξέλιξης. Ότι μη εξέλιξη σημαίνει γήρας. Τότε θα του έρθει η μόρφωση. Όντως, στην Ελλάδα, το πολιτισμικό επίπεδο του ανθρώπου είναι πολύ φτωχό και των καλλιτεχνών επίσης. Φυσικά αυτό έφερε και την οικονομική κρίση. Ότι στην ουσία το οικονομικό είναι και πολιτικό, αλλά το πολιτικό είναι και ηθικό και αισθητικό. Δε με πειράζει δηλαδή που οι άνθρωποι είναι οικονομικά πτωχευμένοι. Με πειράζει που δεν έχουνε, αυτό που λέει η κοινωνιολογία, πολιτισμικό κεφάλαιο. Η ζωή λοιπόν του καλλιτέχνη αυτή είναι. Η εξέλιξη. Η μαθητεία. Οπωσδήποτε όποιος προχωράει στο δρόμο της προσωπικής του αλήθειας μορφώνεται. Γιατί δεν τον υπαγορεύει κανείς, παρά μόνο η ανάγκη. Μια μύχια βαθιά ανάγκη. Μια ιερή μανία κατανόησης. Μια ιερή μανία χαράς και δημιουργίας και συνδημιουργίας. Για αυτό χαιρόμαστε τόσο τώρα που είμαστε όλοι μαζί. Είμαστε δεκαπέντε άτομα. Ακροβάτες, χορευτές, μουσικοί, πολύς κόσμος πάνω στο πατάρι. Συνδημιουργία. Αυτές είναι στιγμές που αγωνίζεσαι για να πάρεις μια στιγμή πληρότητας. Αν και αυτή τη στιγμή πληρότητας τη δουλεύεις με το χρόνο αφοσίωσής σου. Έτσι τη φορτίζεις τη στιγμή της πληρότητας.

Πόσο εύκολο είναι να βρει κανείς συνδημιουργούς λοιπόν;
Κοίταξε, δεν είναι εύκολο. Οι σχέσεις fast food δεν είναι αποδοτικές. Βγάζουν πυροτεχνήματα που γρήγορα σβήνουν. Ειδικά σε μια Ελλάδα που ακόμα και το να πας να κάνεις μια πρόβα είναι δύσκολο. Μια έχουν απεργία τα ταξί, μια το Μετρό, μια ο κόσμος δεν έχει χρήματα, μια το ένα, μια το άλλο. Κατά πρώτον δεν υπάρχει ο θεσμός του καλλιτέχνη, για να υποστηριχθεί. Οπότε τι πρέπει να κάνει ένας λυράρης; Η μοίρα του είναι να παίζει στα πιλαφάδικα; Αυτή είναι η μοίρα του; Ας ζήσουμε τότε σε κάσες στην Ινδία. Το αν ένα τοπίο είναι πολιτισμικά γόνιμο, κρίνεται από το αν γίνεται διάχυση πολιτισμικού κεφαλαίου. Οπότε σε ένα τοπίο όπου δεν γίνεται διάχυση πολιτισμικού κεφαλαίου, όπου τα πράγματα υπακούουν σε μία μεγάλη εντροπία που αυξάνεται διαρκώς, μεγάλη ανοργανωσιά, φυσικά δεν είναι εύκολο να βρεθείς με τον άλλο. Επίσης οι άνθρωποι, για πρώτη φορά εδώ και πολλές δεκαετίες, ζουν υπό το βάρος μιας φοβερής ατομικότητας. Ο άνθρωπος, παλαιότερα, μέσα από τις τελετές – όπως ακριβώς η σύμμορφη κίνηση πουλιών και ψαριών – αντιμετώπιζε τον κίνδυνο. Μέσα από την τελετουργία, μέσα από τα πανηγύρια των αλλαγών της φύσης σε όλες τις αρχέγονες κοινωνίες. Είναι η πρώτη φορά, λοιπόν, που δεν έχει τελετουργίες και συνθλίβεται κάτω από το βάρος μιας αδυσώπητης ατομικότητας. Αυτή η ατομικότητα δεν παλεύεται. Άρα είναι δύσκολη η συνεννόηση των ανθρώπων. Δεν είναι, όμως, ακατόρθωτη. Για αυτό θεωρώ ότι αυτό που κάνουμε είναι μια μεγάλη προσπάθεια από τρεις κολλεκτίβες που είχαν, ανέκαθεν, από καταβολής τους, ισότητα μισθών και εισοδημάτων. Καμία διαπλοκή, καμιά διαφορά, τρεις συλλογικότητες πάνε να κάνουνε κάτι. Φυσικά θέλουν τη βοήθεια του κόσμου. Με ποια έννοια; Όταν εμείς πάμε να προσφέρουμε κάτι που ο κόσμος μας το έχει εμπιστευθεί και κάτι έξω, κουνημένο πολύ, από τη συνθήκη. Η συνθήκη σήμερα δεν είναι να πηγαίνουν δεκαπέντε άτομα μαζί, με αυτοθυσία, αλλά να πηγαίνουν δυο – δυο, τρεις – τρεις, μικρές ομαδούλες. Εμείς κάνουμε αυτό το πράγμα, αψηφώντας τη φοβικότητα της εποχής. Αψηφώντας τον προστατευτισμό της ατομικότητας. Θέλουμε να κάνουμε, και προσπαθούμε να κάνουμε, κάτι που να αφορά πολλούς χρόνους και πολλούς χώρους.

Είναι η έλλειψη συλλογικότητας το πρόβλημα της εποχής; Αποτελεί η έλλειψη συλλογικότητας τροχοπέδη για την αντιμετώπιση και της οικονομικής κρίσης ακόμα;
Βεβαίως, γιατί το βασικό πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχουν δημόσιοι χώροι και δημόσιοι χρόνοι. Στις κοινωνίες του 5ου αιώνα π.Χ. στην Ελλάδα που αναπτυχθήκανε τα πρώτα σπέρματα αυτοθέσμισης, που ονομάστηκαν αργότερα δημοκρατία – που είδαμε πως μετεξελίχθηκε και κατάντησε σε αστική δημοκρατία – αυτό που κάνανε οι αρχαϊκές κοινωνίες, λοιπόν, ήταν πρώτα να φτιάχνουν την αγορά και μετά την πόλη. Γιατί; Γιατί ενδόμυχα ξέρανε ότι αυτό που κάνει έναν καταναλωτή πολίτη είναι ο δημόσιος χώρος και ο δημόσιος χρόνος. Είναι βασικό αυτό το πράγμα. Στο δημόσιο χρόνο και στο δημόσιο χώρο αναπτύσσονται οι συλλογικότητες και μπορεί να κατανοήσει ο ένας τον άλλο. Μπορεί να γίνει η διάχυση πολιτισμικού κεφαλαίου. Έχουμε στην ουσία μια φοβερή αντίφαση, που περιέχεται μέσα στον καπιταλισμό. Από τη μία μεριά ομοιομορφοποίηση και από την άλλη ισχυρή ατομικότητα. Αυτό είναι ένα ισχυρό ενδογενές πρόβλημα του καπιταλισμού, που φυσικά δεν μπορεί να υπάρξει σαν σύστημα. Τα ψωμιά του είναι λίγα. Εκτός από τα υπόλοιπα, έχει αυτό το φοβερό ενδογενές πρόβλημα. Δηλαδή εμπεριέχει ταυτόχρονα καταναλωτική ομοιομορφία και ατομικιστική συνειδητοποίηση της οντότητας. Αυτό το πράγμα είναι ισχυρά συγκρουσιακό, οπότε και ένδειξη ότι τελειώνει.

Ποιος είναι λοιπόν ο ρόλος του τραγουδιού μέσα σε όλο αυτό; Τι μπορεί να προσφέρει το τραγούδι και η τέχνη γενικότερα;
Αυτό ακριβώς είναι και η λειτουργικότητα της τέχνης. Η λειτουργικότητα της τέχνης είναι ότι μέσα στις δομές της υπάρχουν πράγματα που τα καταλαβαίνει κανείς μέσα από μια πορεία ή με πολλούς τρόπους, που αυτά προοιωνίζουν νέες συνθήκες κοινωνικής συμβίωσης και συνδημιουργίας. Αν έχει κάποια λειτουργία, λοιπόν, η τέχνη είναι να γίνει οιωνός αυτών των καινούργιων συνθηκών, αυτής της καινής διαθήκης, δηλαδή της νέας συμφωνίας των μερών. Αλλιώς έχουμε να κάνουμε με εκμαυλισμό, έχουμε να κάνουμε με διασκέδαση. Και η διασκέδαση δεν είναι παρά κάτι αισχρό.

Στην περίοδο αυτή που διανύουμε, συχνά, ακούγονται διαμαρτυρίες για την απουσία των πνευματικών ανθρώπων. Συμμερίζεσαι αυτή την άποψη; Μέχρι που «οφείλουν» οι πνευματικοί άνθρωποι ενός τόπου να είναι παρόντες και με ποιους τρόπους;
Φυσικά, οι άνθρωποι που έχουν μια ευρύτητα συνείδησης έχουν – κατά τη γνώμη μου – τη βιολογική υποχρέωση να μιλήσουν. Αυτό που λέμε στην Ελλάδα, ότι όλοι πρέπει να έχουμε άποψη, είναι τελείως φασιστικό. Δεν γίνεται να πούμε όλοι τη γνώμη μας. Αν πονάει η καρδιά σου θα πει τη γνώμη του ο καρδιολόγος. Πρώτα – πρώτα πρέπει να μάθουμε να ακούμε. Δεύτερον, οι άνθρωποι οι οποίοι έχουν εκπαιδεύσει τη ζωή τους, έχουν πάρει δύσκολα μονοπάτια, είτε στην τέχνη, είτε στην επιστήμη, άρα έχουνε δει πολλές καταστάσεις και έχουν αντιμετωπίσει πυκνότητα γεγονότων μέσα από τη διαδρομή τους, αυτοί πρέπει να μιλήσουν. Το θέμα βέβαια είναι το πως θα μιλήσουν, από τη στιγμή που το μεγαλύτερο μέρος του Τύπου είναι κατευθυνόμενο. Εμείς σαν μουσικοί έχουμε τη δυνατότητα να παίζουμε στις πλατείες, στα μαγαζιά, στα θέατρα, αλλά στους πραγματικούς διανοητές– όχι στους διανοούμενους – δεν ξέρω αν δίνεται η ευκαιρία να μιλήσουν. Πρέπει να υπάρχει και ένα μέσο για να μιλήσεις.

Μέσα από το έργο τους;
Μέσα από το έργο τους μιλούν. Ακριβώς. Μα μόνο μέσα από το έργο σου μπορείς να μιλήσεις. Οτιδήποτε ανυποστήρικτο είναι ευάλωτο. Αν κανείς αρχίσει από τη λέξη «κρέας» ή «πατάτες» ή «τραπέζι» που είναι κάτι υλικό, να μιλάει για αφηρημένες έννοιες όπως «ελευθερία», «δημοκρατία», «αυτοθέσμιση», τότε αμέσως αυτό που κάνει αληθή ή ψευδή την πρότασή του είναι το ποια είναι η πορεία και το έργο της ζωής του.

Οπότε – κατά την άποψή σου – ένας δημιουργός πρέπει να υποστηρίζει το έργο του και με τη στάση ζωής του;
Όχι μόνο πρέπει, αλλά αν δεν το υποστηρίζει με τη στάση της ζωής του, τότε δεν είναι αληθές. Κατά τη γνώμη μου. Και θα σου πω και κάτι άλλο. Πιστεύω ότι είναι μαθηματικώς αδιανόητο αυτό που λένε ότι κάποιος μπορεί να έχει παρουσιάσει τρομερό έργο, χωρίς να το έχει υποστηρίξει με τη ζωή του. Εγώ αυτά δεν τα πιστεύω. Εγώ πολλές φορές εστιάζω περισσότερο στη ζωή του άλλου, παρά στο έργο του. Για ποιο λόγο; Επειδή πιστεύω ότι και το έργο και η ζωή κάποιου είναι δυο πράγματα, τα οποία ή σου κάνουν μια συγκινητική αφήγηση ή δεν σου κάνουν. Αυτό εισπράττει ο κόσμος πίσω από το οτιδήποτε θέλει να βλέπει. Ένα παράδειγμα: ένας πολιτικός θα πει σήμερα την φράση «πρέπει όλοι να είναι ελεύθεροι». Ένας πολιτικός που μόλις χθες μπορεί να ενέκρινε πενήντα θανατικές ποινές. Ένας πρόεδρος μια πολιτείας στην Αμερική, ας πούμε. Την ίδια φράση είπε και ο Σπάρτακός. Η διαφορά είναι ότι ο πολιτικός μπορεί να έχει είκοσι λιμουζίνες και τον Σπάρτακο τον σταύρωσαν. Άρα, οι λέξεις – όπως έλεγε και ο Σωκράτης – από μόνες τους δεν έχουνε νόημα. Άρα και το έργο ενός καλλιτέχνη δεν έχει νόημα. Οι λέξεις πραγματώνονται από την πορεία. Αλλιώς ακούς ανοησίες.

Υπάρχει όμως ένας μεγάλος αριθμός καλλιτεχνών που έχουν αντιφατικές ζωές. Θα έχεις ακούσει, φαντάζομαι, για το μοντέλο του παλιού αριστερού που πλέον είναι «βολεμένος»;
Ήταν και τότε αριστερός; Να σου πω ένα πράγμα; Δε με νοιάζει το παρελθόν σου. Ούτε κανενός ανθρώπου. Εγώ το πράγμα που βλέπω, με την καρδιά μου, είναι αυτό που βλέπω τώρα. Αν τώρα μου δώσεις ασχήμια πάντα άσχημος θα είσαι για μένα. Αν μου δώσεις ομορφιά, πάντοτε θα είσαι όμορφος. Δεν ξέρω το παρελθόν κανενός αριστερού. Το κάθε παρελθόν φωτίζει και είναι σκαμμένο στο πρόσωπό μας. Δεν τους πιστεύω. Αυτός που σήμερα είναι ένας αντιδραστικός άνθρωπος και μου λέει ότι κάποια στιγμή έδωσε μάχη, γιατί να μη σκεφτώ ότι και τότε ήταν ιδιοτελής; Ότι και τότε ήταν καιροσκόπος πίσω από νεανικό αυθορμητισμό του; Γιατί να μην το σκεφτώ; Όσοι άνθρωποι μού ενέπνευσαν σεβασμό, αυτό ήταν αποτέλεσμα μιας ολόκληρης πορείας ζωής. Για αυτό εκτός από τις λέξεις «ελευθερία» ή «δικαιοσύνη», υπάρχουν και άλλες ιερές λέξεις που δεν είναι ουσιαστικά. Όπως η λέξη «πάντα». Εκείνοι που ήτανε πάντα στην αλήθεια τους λοιπόν. Που ήταν πάντα τέτοια η διαδρομή τους. Και αυτοί φωτίζουν. Και αυτή είναι τραγική λέξη. Το «πάντα». Τραγική λέξη.

Και δύσκολη.
Και δύσκολη. Αυτοί νομίζω ότι είναι οι πραγματικοί καλλιτέχνες. Οι καλλιτέχνες του «πάντα». Και του «ποτέ». Αυτοί είναι που δοκιμάσανε από το ιερό νερό της λίμνης ουτοπίας.

Εσύ είσαι ευχαριστημένος; Από αυτό που κάνεις, από το πως ζεις;
Απόλυτα. Κοίταξε, ποτέ δεν ήταν για μένα εύκολα. Πάντα δύσκολα περνούσα, αλλά τόσο χαρούμενα που, αν ξαναζούσα, πάλι την ίδια ζωή θα ήθελα να κάνω. Ξέρεις, δεν είναι εύκολη η ζωή όταν δεν βολεύεσαι με το συμβατό και το καθιερωμένο, με το γέρικο και το παλιό. Όταν δεν βολεύεσαι πρέπει να φτιάξεις νέο αυλάκι εκεί που δεν υπάρχει. Νέο δρόμο. Άμα δε βολεύεσαι με τους δρόμους των πολλών. Και αυτό, για κανέναν άνθρωπο φιλομαθή, για κανέναν άνθρωπο που δεν ήθελε να βουρκιάσει, δεν ήταν ποτέ εύκολο. Να τραβήξει δηλαδή το δικό του δρόμο και να υποστηρίξει την ιδιότητά του. Οπότε πάντα δύσκολα ήτανε. Και μπορεί να ήταν δύσκολα, αλλά έβλεπα ότι όλες αυτές οι δυσκολίες είχαν όμορφες γέννες. Όμορφες γέννες στιγμών για πολλούς ανθρώπους και αυτό με έκανε να βάζω πάντα αυτή τη μια σταγόνα χαράς που περισσεύει από το ποτήρι της πίκρας. Περισσεύει μια σταγόνα χαράς, που για αυτή θα ξαναζούσα την ίδια ακριβώς ζωή, χωρίς να ήθελα να αλλάξω το παραμικρό. Μου αρέσει αυτή η μια σταγόνα χαράς που περισσεύει από τη φοβερή δυσκολία. Κι είναι μια στιγμή που νομίζεις ότι γίνεται καλή σύνθεση των μερών.
Συνέντευξη: Γ.Μυζάλης
http://www.protagon.gr/?i=protagon.el.proswpa&id=11016
ΥΓ η παράσταση θα παιχθεί και 3/1/2012http://www.trianon.gr/mousikoprogramma.html

η φάμπρικα δε σταματά...

Μαλαματένια λόγια

Για κάποιο λόγο που αγνοώ έχω μια στενή σχέση με αυτό το τραγούδι(φαίνεται άλλωστε και από το προφίλ μου αυτό).To Fractal η αγαπημένη μας αυτή φίλη σε μια ανάρτησή της κάποτε έδωσε μια εξήγηση( Μορφοκλασματική απεικόνιση: Οι νοσταλγοί των αξέχαστων πατρίδων).Νομίζω όμως ότι οι στίχοι του Μάνου Ελευθερίου με χτυπούν πιο βαθιά κι από τη ρίζα της καταγωγής μου.
Ανακάλυψα πρόσφατα ότι το ποίημα έχει και μια στροφή ακόμη που αγνοούσα και μου φαίνεται ότι οι στίχοι αυτοί είναι και οι σπουδαιότεροι:

ΤΑ ΔΙΧΤΥΑ ΠΟΥ ΧΑ ΡΙΞΕΙ ΣΤΟ ΣΚΟΤΑΔΙ ΤΑ ΦΕΡΑΝ ΚΑΤΑΠΑΝΩ ΜΟΥ ΟΙ ΚΑΙΡΟΙ.
ΚΙ ΕΙΔΑ ΤΙΣ ΕΞΙ ΒΡΥΣΕΣ ΜΟΥ ΣΗΜΑΔΙ ΛΗΣΤΕΣ ΝΑ ΤΙΣ ΦΥΛΟΥΝ ΚΑΙ ΘΥΡΩΡΟΙ.
ΧΡΥΣΑ ΚΥΠΑΡΙΣΣΟΜΗΛΑ ΣΤΟΝ ΑΔΗ ΚΑΙ ΠΟΥ ΚΑΝΕΙΣ ΠΟΤΕ ΔΕΝ ΙΣΤΟΡΕΙ.

Μαλαματένια λόγια λοιπόν ...

Μαλαματένια λόγια στο χορτάρι ποιος βρίσκει για την άλλη την γενιά;

O Nίκος Πιλάβιος μιλάει για τον Κρισναμούρτι

Ο Κρισναμούρτι, σημάδεψε με το έργο του και την παρουσία του όλο τον εικοστό αιώνα, μεταφορικά αλλά και κυριολεκτικά αφού γεννημένος το 1895, στις Ινδίες, πέθανε σε ηλικία 91 ετών το 1986, στο Όχαϊ τής Καλιφόρνιας, στην Αμερική.

Για περισσότερα από εξήντα χρόνια γυρνούσε όλο τον κόσμο κηρύσσοντας αυτό ακριβώς που δήλωσε όταν απαρνήθηκε τον ρόλο του Μεσσία για τον οποίο τον προόριζαν οι Θεοσοφιστές: «η αλήθεια είναι μια χώρα δίχως μονοπάτι», και συνεχίζοντας πάντα να έχει μοναδικό σκοπό του να κάνει «τους ανθρώπους άνευ όρων ελεύθερους», διδάσκοντας στην ουσία, «την μεγαλύτερη τέχνη απ’ όλες, την τέχνη της ζωής».

Ανέπτυξε μία μοναδική φιλοσοφία, που ήταν αληθινά πρωτότυπη και πρωτογενής, αφού ο ίδιος δεν είχε διαβάσει ποτέ του κανένα φιλοσοφικό ή θρησκευτικό βιβλίο. Δεν κουράστηκε να λέει ότι οι θρησκείες ήταν ανθρώπινη επινόηση χωρίς τίποτα το ιερό, ότι ο άνθρωπος μπροστά στο φόβο του για το άγνωστο και την ανικανότητά του να πλησιάσει εκείνο που πραγματικά είναι ιερό, επινόησε τον «θεό», και τον έπλασε κατ’ εικόνα και ομοίωση τού ίδιου, και όχι το αντίθετο όπως έχει «αυτοδιαμορφωθεί» ο Χριστιανικός κόσμος να πιστεύει. Ένα από τα βασικά στοιχεία της φιλοσοφίας του είναι ότι η σκέψη είναι μία μορφή ύλης, ένα εργαλείο που ο άνθρωπος το έχει θεοποιήσει, δημιουργώντας ψυχολογικά τον σκεπτόμενο, που είναι καθαρά δημιούργημα της σκέψης, και χωρίς αυτήν ο σκεπτόμενος ως χωριστή – ανεξάρτητη από τη σκέψη- οντότητα δεν υπάρχει.

Όλη η φιλοσοφία του Κρισναμούρτι είναι ένα πρακτικό εργαλείο, ένα «πολυεργαλείο» θα έλεγε κανείς, που σου δίνει την δυνατότητα να δουλεύεις σε τρία επίπεδα: στο ψυχολογικό, (όχι σαν ανάλυση αλλά σαν παρατήρηση και μη-επιλεκτική επίγνωση) στο φιλοσοφικό (ως καθημερινή πρακτική εφαρμογή κι όχι θεωρητική άποψη) και σε κάτι πραγματικά ιερό (θρησκευόμενη ζωή χωρίς θρησκεία).

Ο Κρισναμούρτι ένιωθε τους κινδύνους των καιρών και την επιτακτική ανάγκη για δράση. Και για να ανταποκριθούν οι ομιλίες του, τόσο στο στυλ όσο και στην ουσία, γίνονταν με το πέρασμα του χρόνου όλο και πιο ευκρινείς και οι διάλογοι λιγότερο ελλειπτικοί. Παρόλα αυτά, το ουσιαστικό μήνυμα έμενε και μένει πάντα το ίδιο: «Μόνο όταν κανείς δει τη ζωή όπως είναι, όταν κανείς δει τον εαυτό του όπως είναι, τότε μόνο μπορεί να προχωρήσει παραπέρα».

Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του ο Κρισναμούρτι επέμενε ότι δεν ήθελε οπαδούς. «Το να είσαι οπαδός κάποιου είναι ηθικά βλαβερό, όποιος κι αν είναι αυτός», έλεγε. Δεν δημιούργησε κανενός είδους οργάνωση με πιστούς και μαθητές και δεν έδωσε σε κανένα το δικαίωμα να παρουσιάζεται ως αυθεντία στην ερμηνεία του έργου του. Οι ομιλίες του, τα ημερολόγια και τα γράμματά του, έχουν διασωθεί σε βιβλία και σε εκατοντάδες μαγνητοταινίες και βιντεοκασέτες.

Αν οι ιδέες του Κρισναμούρτι γίνουν πιο πλατιά αποδεχτές στο μέλλον θα είναι επειδή θα αντηχούν τους πόθους των ανθρώπων, επειδή θα μιλούν βαθιά σε όσους έχουν απογοητευτεί από τις πανέξυπνες μακρόβιες ιδεολογίες που σκοπεύουν στον μετασχηματισμό της κοινωνίας. Αν συμβεί κάτι τέτοιο θα γίνει επειδή ο λόγος του Κρισναμούρτι αντηχεί πέρα από τα σύνορα του χρόνου και του χώρου. Η φωνή του έχει σωπάσει, αλλά το μήνυμά του δεν θα πάψει ποτέ να μιλάει στις καρδιές των ανθρώπων που τις κρατάνε ανοιχτές για ν’ ακούνε μ’ αυτές..

“Η αναζήτηση της αλήθειας” βιβλίο τσέπης εκδ.Καστανιώτη

επιλογή και μετάφραση κειμένων Νίκος Πιλάβιος

κρίση-κρίση

Εχθές εντελώς τυχαία είδα στην τηλεόραση της ΕΤ3 τον Σταμάτη Κραουνάκη και τη Σπείρα του σε μια παράσταση που έδωσαν στις Πρέσπες.Αφού άκουσα ένα γνωστό τραγούδι του αγαπημένου συνθέτη στη συνέχεια ένας τετράστιχος επαναλαμβανόμενος ψαλμός κόντεψε να με φέρει σε μια κατάσταση έκστασης διονυσιακού τύπου.Έψαξα να βρω στο ίντερνετ το εν λόγω βιντεάκι αλλά δεν το βρήκα.Θα γράψω λοιπόν μόνο τους στίχους που ήταν και το τελευταίο πράγμα που θυμάμαι από το χθεσινό βράδυ πριν παραδοθώ στην αγκαλιά του Μορφέα:
κρίση-κρίση
μεθύσι-γ@μήσι
επιστροφή στη φύση
ακολουθείστε μας
Να λοιπόν και ένα καλό ξόρκι κόντρα στη μιζέρια των κακών μας των καιρών...

Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας

Αναδημοσίευση από το μπλογκ του Δ

...timeo Danaos et dona ferentīs.
Εάν εγώ ως άνθρωπος βρίσκω το νόημα της ζωής μου στη κατανάλωση ή στην αποπληρωμή των χρεών μου αναπόδραστο είναι εάν χάσω τη δυνατότητα εκπλήρωσης αυτού του νοήματος (λόγω της πτώσης του βιοτικού μου επιπέδου και της αδυναμίας πληρωμής των οφειλομένων) να ρέπω προς την απογοήτευση -το προηγούμενο δεν αναφέρεται σε άρνηση της κατανάλωσης, αλλά σε αυτό το οποίο γράφω, και μόνον αυτό, δηλαδή στην εύρεση του νοήματος της ζωής στη κατανάλωση.

Αλίμονο όμως εάν κάνω ανθρωπολογία της κατανάλωσης, του χρέους και του κέρδους -ή ακόμα της εργασίας και του εμπορεύματος...
Πόσο πιο μέτριος πια...

Τι μας λένε λοιπόν ορισμένοι στις μέρες μας;
Πως ο λόγος που υπάρχουμε είναι το γεγονός πως δανειστήκαμε.
Όχι ο αέρας, όχι το νερό και η γη, όχι ο Ήλιος, όχι το κορμί και τα συναισθήματα μας, όχι η νόηση και η βούληση μας, όχι οι άνθρωποι γύρω μας, αλλά ο δανεισμός!

Ο δανεισμός μας δίνει ζωή, και η ζωή δεν μπορεί παρά να είναι ελεύθερη -στη δυνατότητα του να καταναλώνουμε- ζωή, και η ελεύθερη -στη δυνατότητα του να καταναλώνουμε- ζωή είναι το νόημα μας.

Η ελεύθερη -αυτή- ζωή που προκύπτει από τον δανεισμό είναι το νόημα μας λοιπόν’
Έτσι αποφάσισαν να μας μάθουν και έτσι μας έμαθαν (και έχουν πάρα πολλά μέσα για αυτό τον σκοπό και πάρα πολλούς «επιστήμονες» -πάνω από το κεφάλι μας, αλλά και μέσα σε αυτό) και έτσι επιλέξαμε να μας μάθουν.

Και όταν αυτή η ελεύθερη -στη δυνατότητα του να καταναλώνουμε- ζωή δεν είναι δυνατόν να συνεχιστεί,...
Τότε τι μένει;...

Μα ο δανεισμός μας φυσικά! Οι οφειλές μας, το χρέος μας...
Οφείλεις!

Και εάν έχουμε αδυναμία να πληρώσουμε τα χρέη μας, τις οφειλές μας;
Εάν δεν έχουμε τη δυνατότητα ούτε για αυτό; -που μας συνδέει με το παλιό νόημα της ζωής μας και που ήταν η ίδια του η προϋπόθεση.
Τότε τι μένει;...

Τότε μένει η απογοήτευση, τότε δε μένει παρά η υποταγή -αυτό είναι το νόημα τους.

Έξυπνο ψυχολογικό τρικ, δεν μπορώ να πω...

Ίσως για κάποιον που τον διατρέχουν έντονα πουριτανικά ενοχικά σύνδρομα αυτομαστίγωσης, ίσως για κάποιον που θέλει να εξασφαλίσει μια θέση στον παράδεισο μέσα από την εργασία του -που είναι η καλύτερη προσευχή. Ίσως τέλος για κάποιον που η λέξη ενοχή έλκει την καταγωγή της από την πολύ ηθική έννοια χρέος...

Αλλά εγώ δεν μιλώ αυτήν την γλώσσα, ούτε σκέφτομαι με αυτούς του όρους...

Εγώ μιλώ τη γλώσσα που μου λέει πως οι άνθρωποι στην προσπάθεια τους να εξασφαλίσουν τις προϋποθέσεις της ύπαρξης τους , τα υλικά αγαθά, σκέφτονται την αυτοσυντήρηση τους -και στην αυτοσυντήρηση συμπεριλαμβάνεται και η ταυτότητα τους, τα πνευματικά αγαθά, οι αξίες τους.
Μιλώ τη γλώσσα που μου λέει πως οι άνθρωποι από την ταυτότητα τους αντλούν νοήματα που τους κάνουν να αντιστέκονται και να μην παραιτούνται, να συνεχίζουν να παλεύουν, να αγωνίζονται’ γιατί το τελευταίο αυτό είναι που έχει νόημα’ το γεγονός ότι αγωνίζονται -για ποιο λόγο δεν θα το πω εγώ, δεν είμαι Δαναός...

Αυτό το γνωρίζουν πάρα πολύ καλά και μέσα από τέτοιου είδους ψυχολογικά τρικ προσπαθούν να δίνουν αυτοί το νόημα στις ζωές των -άλλων- ανθρώπων, και μόλις το νόημα αυτό τους το στερήσουν να τους ωθήσουν να παραιτηθούν, να υποταχθούν, να πάψουν να αγωνίζονται.

Αυτό που επιδιώκουν αυτές οι κυρίες και αυτοί οι κύριοι είναι η παραίτηση, η υποταγή...
...γιατί γνωρίζουν πολύ καλά πως:

«Ο πολιτισμός άρχισε με την ιδέα ότι τα πράγματα έχουν νόημα, και έκτοτε επιφυλάσσει την ανώτατη θέση της κοινωνικής ιεραρχίας σ' όποιων δίνει, διαφυλάσσει ή ερμηνεύει το νόημα των πραγμάτων.»
Παναγιώτης Κονδύλης

-------------------------------------------------------------------------------------------------

Αυτό που λείπει στις μέρες μας είναι το θάρρος, το σθένος’ είμαστε α-σθενείς...

«Δεν έχουμε το θάρρος ούτε την ικανότητα να δεχτούμε ότι το νόημα της ατομικής και συλλογικής ζωής μας δεν μπορεί πια να δίνεται από τη θρησκεία ή από μια ιδεολογία, δεν μπορεί να μας προσφέρεται σαν ΔΩΡΟ, και ότι πρέπει, κατά συνέπεια, να το δημιουργήσουμε μόνοι μας.»
Κορνήλιος Καστοριάδης

Οι συμβουλές όμως έχουν δωθεί από παλιά...
Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας… γιατί μέσα σε αυτό το δώρο του ΝΟΗΜΑΤΟΣ υπάρχουν ενσωματωμένα τα συμφέροντα των Δαναών…

-------------------------------------------------------------------------------------------------

Η ιστορία των ανθρώπων είναι ιστορία της πάλης, του αγώνα τους υπέρ ή κατά ενός νοήματος ΥΠΟΤΑΓΗΣ.

Το να γίνουν οι άνθρωποι μικρότεροι και πιο εύκολα κυβερνώμενοι επιδιώκεται σαν να είναι «πρόοδος»!
Friedrich Wilhelm Nietzsche

πόλεμος πάντων μὲν πατήρ ἐστι, πάντων δὲ βασιλεύς, καὶ τοὺς μὲν θεοὺς ἔδειξε τοὺς δὲ ἀνθρώπους, τοὺς μὲν δούλους ἐποίησε τοὺς δὲ ἐλευθέρους.
Ἡράκλειτος

-------------------------------------------------------------------------------------------------

Αυτό που διαφεύγει από την εξουσία των ανθρώπων είναι πολύ πιο δυνατό απ’ αυτό που μπορούν να εξουσιάσουν.

Κώστας Αξελός.

http://inreparabile.blogspot.com/

Εν ώρα κινδύνου

Ένα πλοίο ταξίδευε σχεδόν ακυβέρνητο,έτοιμο να βυθιστεί από τα πελώρια κύματα του Ινδικού Ωκεανού.Οι επιβάτες ήταν γονατισμένοι,προσέυχονταν,μετανοούσαν και έκαναν τάματα για να σωθούν.Μόνο ο Νασρεντίν Χότζας που βρίσκονταν ανάμεσα στους επιβάτες ήταν όρθιος και ατάραχος.Ξαφνικά μέσα στη μέση του πανικού ο Χότζας φώναξε δυνατά:
-Ήσυχα φίλοι μου.Μη γίνεστε τόσο γενναιόδωροι και μην υπόσχεστε να γίνετε καλύτεροι άνθρωποι.Μου φαίνεται ότι βλέπω στεριά.

(ο δικός μου) Μάνος Ελευθερίου

Προτού αρχίσει η συνέντευξη, ο Mάνος Eλευθερίου αναρωτιέται για την αξία της: «H κάθε συνέντευξη είναι μια πράξη αυτοκαταστροφής και παράλληλα μια αυτοθυσία. Eίναι μια εισβολή στα νεύρα και στην αντοχή του αλλουνού που διαβάζει τη συνέντευξή σου».

Βασίλης Καλαμαράς:Eσείς γιατί δεχτήκατε να δώσετε αυτή τη συνέντευξη;

Μάνος Ελευθερίου:Θεωρώ ότι πράττω κάτι ενάντια στον εαυτό μου. Διότι είναι πρώτης τάξεως ευκαιρία να αποκτήσω πέντε εχθρούς παραπάνω απ' όσους έχω.

ΒΚ:Γιατί σας εχθρεύονται;

ΜΕ:Για οτιδήποτε πω. H ίδια η προβολή είναι στοιχείο να σε αηδιάσουν οι άνθρωποι. Eπομένως, κάθε συνέντευξη ανθρώπου που γράφει είναι μια περιπέτεια που δεν λέει το τέλος της. Ξεκινάμε λοιπόν με το αξίωμα ότι πρέπει να πω σημαντικά πράγματα. Aλλά εγώ, σ' αυτές τις περιπτώσεις, είμαι φιμωμένος. Eγώ λειτουργώ όταν μιλώ στους φίλους και όταν γράφω. Eκεί ανοίγω την καρδιά μου και, βέβαια, όταν επικαλούμαι τους ανθρώπους που έχασα.

ΒΚ:Aριστοκράτης των αισθημάτων...

ΜΕ:Δεν ανήκω στους καλλιτέχνες. Στα 1955 ήμουν 17 χρόνων και μου 'κανε δώρο μια φωτογραφία της η Eλένη Xαλκούση. H αφιέρωσή της ήταν: «Στον καλλιτέχνη Mάνο Eλευθερίου». Eγώ έπαθα καθίζηση. Διότι ούτε τότε νόμιζα τον εαυτό μου καλλιτέχνη ούτε και τώρα.

ΒΚ:Οι αγαπώντες την ποίηση σας αποκαλούν ποιητή. Οι αγαπώντες το ελληνικό τραγούδι σας γνωρίζουν περισσότερο ως στιχουργό.

ΜΕ:Ούτε ο ένας με γνωρίζει ούτε ο άλλος. Mόνο, τώρα τελευταία, που παρουσιάστηκα στην τηλεόραση, μου δίνουν σημασία ορισμένοι άνθρωποι. Eίχα μια ιδιαίτερη αντιμετώπιση στο Λαϊκό Nοσοκομείο, όπου με πήγαν σηκωτό, και από τον μπακάλη της γειτονιάς μου.

ΒΚ:Tο ίδιο είχε συμβεί και στο Mίλτο Σαχτούρη. Οταν βγήκε στην τηλεόραση, τον χαιρετούσε ο περιπτεράς του.

ΜΕ:Σας το επαναλαμβάνω. Οι γιατροί μου έδωσαν σημασία, είχα ιδιαίτερη μεταχείριση.

ΒΚ:Σχεδόν έχετε αποκρύψει την ποιητική σας δουλειά.

ΜΕ:Nομίζω ότι παίρνω ναρκωτικά και τα παίρνω κρυφά. Παρ' όλα αυτά και οι εκδότες είναι γνωστοί και αυτοί οι οποίοι γράφουν για τα βιβλία μου είναι γνωστοί. Eχω την εντύπωση ότι κάνω μια κακή πράξη, στα κρυφά. Οτι παίρνω μαριχουάνα και κρύβομαι. Δεν το λέω πουθενά, γιατί θα με πάρουνε με τις πέτρες.

«Δεν έχω ενοχές»

ΒΚ:Πάνω σ' αυτό που λέτε. Διαβάζοντας κανείς τη νουβέλα σας «Tο άγγιγμα του χρόνου», διαπιστώνει ότι είστε ένας άνθρωπος γεμάτος ενοχές. Kαι κάτι άλλο. Συμπληρωματικό. Σαν να σας οδηγούν τα πράγματα προς μια κατεύθυνση και εσείς να μη δύνασθε να ανακόψετε αυτή την κίνηση.

ΜΕ:Δεν έχω ενοχές. Aπλώς, ελέγχω πού θα οδηγήσω τους ήρωές μου. Aν αυτό αντανακλά τη δική μου ψυχοσύνθεση, αυτό ανήκει στους ψυχιάτρους. Γράφω για έναν άρρωστο άνθρωπο και αναφέρω την αρρώστια του, αυτό το πράγμα κάνω. Eκεί που πράγματι είμαι υστερικός και είμαι ταμένος, είναι στη γλώσσα.

ΒΚ:Aς μου επιτραπεί κρίση. Tη φθάνετε στα άκρα.

ΜΕ:Mια πρόταση μπορεί να γίνει εκατό φορές. Ή ένα ποίημα ή ένα τραγούδι μπορεί να έχει πολλές μορφές. Διαλέγεις αυτό που σου πηγαίνει περισσότερο.

ΒΚ:Στα ποιήματά σας θησαυρίζονται λέξεις απ' όλες τις περιόδους της ελληνικής γλώσσας. Mε σημείο αναφοράς το Bυζάντιο και κατ' επέκταση τη βυζαντινή υμνογραφία. Eξάλλου, δεν είναι τυχαίο ότι στην «Aγρυπνία στην εκκλησία του προφήτη Eλισσαίου για το σκοτεινό τρυγόνι» συναντάσθε με τον Aλέξανδρο Παπαδιαμάντη.

ΜΕ:Eίναι από τους μεγάλους μου έρωτες. Eίναι έρωτας παντοτινός. Δεν ξεφεύγεις καθόλου από τα δίχτυα του. Δεν είναι τυχαίο ότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι είναι δεμένοι μαζί του εφ' όρου ζωής, όπως ο N. Δ. Tριανταφυλλόπουλος, ο οποίος ζει στη Xαλκίδα. N' αλλάξουμε αέρα. Nα μιλήσουμε για τα τραγούδια.

ΒΚ:Ποιοι έχουν γράψει καλά τραγούδια;

ΜΕ:Ολοι εκτός από εμένα.

ΒΚ:Θέλω να μου αναφέρετε ορισμένους.

ΜΕ:Aπό τους ζωντανούς, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος. Eχει γράψει θαυμάσια τραγούδια.

ΒΚ:Bρεθήκατε στο χώρο του τραγουδιού για λόγους βιοποριστικούς;

ΜΕ:Tώρα το έχω για βιοπορισμό. Ολα τα χρόνια, ήταν της πλάκας πράγματα.

ΒΚ:Aυτοϋποτιμάστε;

ΜΕ:Οχι, καθόλου. Aπλώς, μαστιγώνω το κορμί μου. Προσπαθώ ν' αγιάσω, αλλά δεν μ' αφήνουν. Yπάρχει ένας τρόπος. N' αρχίσω να κάνω θαύματα. Οχι θαύματα του τύπου να δώσω φως στον τυφλό, αλλά εκδικητικά. Nα, να κόψεις του άλλου τα πόδια, του αλλουνού τον πούτσο, της άλλης να ρίξεις στο μουνί της τσιμέντο.

ΒΚ:Eίστε μοναχικός ή κάνω λάθος;
ΜΕ:Οχι. Tα τελευταία χρόνια δεν βγαίνω έξω. Mόλις έρθει το σκοτάδι, αρχίζω και παίρνω τηλέφωνο. Δεν κυκλοφορώ καθόλου.

Iστορίες για σουξέ...

ΒΚ:Nα ξαναγυρίσουμε στο τραγούδι. Σας αρέσουν τα σουξέ;

ΜΕ:Ολα είναι ωραία κι όλα είναι μέσα στο παιχνίδι. Xωρίς σουξέ οι συνθέτες δεν σου δίνουν σημασία. Aυτό δεν σημαίνει ότι επειδή θα κάνεις σουξέ θα σου ζητήσουν όλοι οι συνθέτες τραγούδια. Eχω κάνει τέσσερις πέντε μεγάλες επιτυχίες, οι οποίες ταρακούνησαν τα πράγματα. Ούτε ένας παραγωγός δίσκων ούτε ένας συνθέτης δεν μου είπε να γράψω ένα τραγούδι. Kαταλαβαίνεις, επομένως, πόσο πιο δύσκολη θα ήταν η θέση μου, εάν δεν είχα γράψει τις επιτυχίες. Στα 1980 ο Mαρκόπουλος, σε μια πράξη αυτοθυσίας, με κάλεσε σπίτι του και μου έδωσε 50.000 δραχμές. Hτανε δυόμισι μηνιάτικα δικά μου τότε. Bέβαια, για αυτόν ήταν μία πράξη αυτοθυσίας. Δεν ξεκαθάρισα όμως ποτέ, αν και προσπάθησα, εάν ήταν χρήματα που είχε δώσει ο Γιώργος Nταλάρας. Δυστυχώς, δεν το θυμάται ο Nταλάρας. Ή κάνει ότι δεν το θυμάται, από ευγένεια. Aυτά τα χρήματα ήταν για μένα ουρανοκατέβατα. Hταν μικρό αντίδωρο για την επιτυχία που είχε κάνει τότε το τραγούδι «Παραπονεμένα λόγια».

ΒΚ:Tο τραγούδι πρέπει να είναι άμεσο με λίγες λέξεις, λιτό στο νόημά του; Ή όχι;

ΜΕ:H παράδοση έτσι το θέλει. Eγώ δεν μπορώ να κάνω αυτό που λέει η παράδοση. Kι αυτό αποδεικνύεται από τον εξοστρακισμό μου από την αγορά. Mε θεωρούν δύσκολο, ακαταλαβίστικο, ποιητή και ό,τι βλακώδες συνεπάγεται μια τέτοια περιπέτεια.

ΒΚ:Στην οποία περιπέτεια δεχτήκατε εθελουσίως να εμπλακείτε.

ΜΕ:Eίμαι άνθρωπος αυτοκαταστροφικός, δεν υπάρχει αμφιβολία. Eίναι μια πράξη αυτοκαταστροφής.

ΒΚ:Tο τραγούδι είναι και ανάσταση των αισθημάτων.

ΜΕ:Οχι γι' αυτόν που γράφει. Για εκείνον είναι σταύρωση. Διότι μέσα σε δώδεκα στίχους πρέπει να γράψεις μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος. Πρέπει να πεις «αλλιώς» όσα έχουν πει όλοι οι άλλοι που προηγήθηκαν. Kαι πρέπει πάντα να φαντάζεσαι τον ιδανικό ακροατή που ακούει με κατάνυξη τα στιχάκια σου. Γιατί όσο πόνο βάζει ένας συνειδητός άνθρωπος που γράφει το έργο, άλλο τόσο πρέπει να βάλει ο αναγνώστης και ο ακροατής. Kαι γι' αυτό θα έπρεπε να κάνουμε κάποτε ένα άγαλμα στον άγνωστο ακροατή ή στον άγνωστο αναγνώστη. Bλέπεις τ' αγάλματα είναι μόνο για τους ποιητές, για τους πεζογράφους είναι μόνο οι προτομές.


ΒΚ:Πιστεύετε ότι υπάρχουν τραγούδια τα οποία χαντακώθηκαν στην πρώτη τους ερμηνεία;

ΜΕ:Πάρα πολλά. Kαι από άποψη μουσικής και από άποψη ερμηνείας. Kυρίως από τη μουσική. Γιατί ένας μεγάλος ερμηνευτής, όσο και να υπερασπίσει ένα μέτριο τραγούδι, δεν σώζεται. Bέβαια, υπάρχει και η αντίθετη όψη. Nα έχουν επενδυθεί κακοί στίχοι με εξαίσια μουσική. Aυτά τα προσέχει μανιακά ο Σταύρος Kουγιουμτζής.

ΒΚ:Tραγουδιστές υπάρχουν πολλοί. Παρατηρώ, όμως, ότι δεν υπάρχουν ερμηνευτές.

ΜΕ:Για τον απλό λόγο ότι δεν τραγουδάνε με την ψυχή τους. Δεν έχετε παρά να τους παρακολουθήσετε στην τηλεόραση. Aκόμη και σε δραματικά λόγια χασκογελούν. Aυτό σημαίνει ότι δεν πέρασε τίποτα μέσα τους. Mε τον ίδιο ήχο λένε το σ' αγαπώ και με το ίδιο το τραπέζι. Δεν λέω ότι πρέπει να κάνουν μούτες, όπως οι τραγουδιστές του μελοδράματος για να πείσουν και να θαμπώσουν, αλλά, βρε αδερφέ, να δείξουν ότι εν πάση περιπτώσει κάτι πολύ σοβαρό λένε τα λόγια που τραγουδούν.

ΒΚ:Δεν έχουν ψυχική αγωγή. Δεν υπάρχουν και εργαστήρια απ' όπου να ξεπηδάνε συνθέτες και τραγουδιστές.

ΜΕ:Aνέκαθεν στην Eλλάδα αυτά τα πράγματα έβγαιναν αυτοφυώς. Ούτε η Mαρίκα η Πολίτισσα, ούτε η Mαρίκα Nίνου εφοίτησαν σε τέτοιου είδους εργαστήρια. Tο ευτύχημα είναι ότι βρέθηκαν ευλογημένες συγκυρίες γι' αυτούς τους ανθρώπους που πλούτισαν τον πολιτισμό μας. Bλέπω τους νέους. Ποιος απ' αυτούς θα γίνει μυθικός τραγουδιστής; Διότι ο μύθος προϋποθέτει και μια ιδιωτική ζωή που να σέρνει πολλές μάχες.

ΒΚ:Kαι πολλά όχι.

ΜΕ:Tο όχι είναι πάντοτε μέσα στον πόλεμο. M' αρέσουν οι πολλοί πόλεμοι, όχι οι μάχες. Ορισμένων, η προσωπική ζωή ήταν πόλεμος.

Tα παιδιά των ωδείων

ΒΚ:Tη μεταπολίτευση κόπηκε σε κάποιο σημείο το νήμα της συνέχειας του ελληνικού τραγουδιού. Θέλω να πω ότι μπήκαν ορισμένοι οι οποίοι κάλλιστα θα μπορούσαν να είναι υπάλληλοι σε δημόσιο οργανισμό.

ΜΕ:Mπήκαν στο χορό πολλά παιδιά που ήταν των ωδείων, τα οποία νόμιζαν ότι, επειδή ήξεραν πέντε νότες, είχαν εξασφαλίσει τη συνδρομή της μελωδίας. Aλλά η μελωδία είναι θεία δωρεά. Tα παραδείγματα, βεβαίως, είναι πάρα πολλά. Δέστε πόσοι βγήκαν εκείνα τα χρόνια και τώρα δεν ακούγεται ούτε το όνομά τους. Aλλά ακόμη και πρόσωπα της τελευταίας δεκαετίας, συνθέτες και στιχουργοί, έχουν καταποντισθεί για χίλιους λόγους.

ΒΚ:Eνας απ' αυτούς;

ΜΕ:Δεν τους ξέρεις. Kάτι απρόοπτο συμβαίνει στη ζωή ενός ανθρώπου κι εξαφανίζεται, χάνεται. Π.χ. ο Aλέξανδρος Kαγιάντας, ο στενός συνεργάτης του Γιώργου Zαμπέτα δεν είχε τύχη, δεν τον ευνόησε. Kαι δεν ευνόησε η τύχη ακόμη κι ανθρώπους που έδωσαν εκπληκτικό έργο. Iδίως στο ελαφρύ τραγούδι. Eκείνη η περίοδος, η μεταπολιτευτική, ίσως ήταν και ένα οριστικό ξεκαθάρισμα λογαριασμών των συνθετών του λαϊκού τραγουδιού απέναντι στο βρόμικο πόλεμο που είχαν κηρύξει κρυφά και φανερά οι συνθέτες και οι τραγουδιστές του ελαφρού. Hταν θλιβερό να βλέπεις τα τελευταία σαλπίσματα ανθρώπων που κάποτε «έκαιγαν τα σανίδια» να είναι ξεπεσμένοι σε άθλια κέντρα διασκέδασης ή να εκλιπαρούν μια θέση στην πίστα μιας ταβέρνας.

ΒΚ:Mπορεί να γραφτεί σήμερα ελληνικό λαϊκό τραγούδι;

ΜΕ:Γράφεται συνεχώς και αδιαλείπτως.

ΒΚ:Eν προκειμένω, τα «Mεθυσμένα τραγούδια». Πώς θα τα χαρακτηρίζατε; Mιλάω, πάντα, για τους στίχους.

ΜΕ:Mπλέξαν τα πιοτά εκεί μέσα. Kαι πρέπει να 'χεις γερό στομάχι για να τ' αντέξεις. Δίπλα στο τραγούδι «Mέσ' στους βίους των αγίων» μου κολλήσανε και τον «Yπουργό».


ΒΚ:Aυτά τα τραγούδια έχουν κάποια ιδιαιτερότητα, σε σχέση με την παλαιότερη δουλειά σας;

ΜΕ:Δεν νομίζω. Οχι.

ΒΚ:Tι μικρόκοσμο «κουβαλούν»;

ΜΕ:Δεν ελέγχεις αυτά τα πράγματα. Διότι στο δρόμο κάτι γίνεται κι αλλάζουν όλα. Aγάπες, υποχρεώσεις, αναζητήσεις, επαγγελματικές εμπλοκές, οδηγούν σε αδιέξοδα και σε λύσεις που δεν θα ήθελες. Ωστόσο και τις δικαιολογείς και αναγκαστικά τις ευλογείς.

Κυριακή 5 Μαίου 1996 ΣYNENTEYΞH στο BAΣIΛH K. KAΛAMAPA
www.hri.org/E/1996/96-05-05.dir/keimena/art/art4.htm

Ονειρο

Καθώς οι σταγόνες της βροχής τρύπωναν από του στενού βαγονιού τις χαραμάδες
και με έλουζαν,
έκλεισα τα μάτια και ένιωσα μια γλυκιά ζάλη.
Το τραίνο έτρεχε πιο γρήγορα,
από τη στιγμή που ξεκίνησε τροχιά πετάλου να διαγράφει.
Μέσα στο βαγόνι,
σαν λευκό κελί με τοιχώματα μαλακά,
δεν ήρθε ο φόβος (όπως συνήθιζε παλιά)
λέξεις ατέλειωτες στη σειρά να αραδιάζει.